|
Uit: Douwe Tiemersma (red.), Bruno Nagel en Otto Duintjer, Advaita Vedânta. De vraag naar het zelf-zijn. 1e Advaita Symposium
Herkenning en bedenkingen bij Advaita Vedânta
Otto Duintjer
Voordat ik bedenkingen ga noemen, eerst heel kort iets over wat me aanspreekt in de traditie van Advaita Vedânta. Omstreeks 1973 kwam ik voor het eerst in contact met vertegenwoordigers van Advaita (niet lang daarna begon ook mijn kennismaking met andere oosterse en westers-alternatieve stromingen), via weekends in Elspeet met de Fransman Jean Klein, waar mijn yogaleraar mij naar verwezen had. Langs die weg kwam ik er ook toe om Ramana Maharshi te gaan lezen, de twee delen I am That van Nisargadatta en verwante geschriften.
Van meet af aan trof mij een zekere eenvoud, een combinatie van eenvoud en radicaliteit, eenvoud in de zin van focussen op een enkele hoofdzaak. Een hoofdzaak die met de woorden brahman-âtman kan worden aangeduid. Anders dan in esoterische kringen, wordt hier weinig of geen aandacht besteed aan allerlei tussensferen, noch aan ingevulde voorstellingen van reïncarnatie, van een hiernamaals, of goden en demonen. Er zijn ook nauwelijks spirituele oefeningen die specifiek Advaita zouden zijn. Dat had wel iets, vond ik, die eenvoud. Bij al
het vele wat heel de dag al door ons heen gaat, kan het een kenmerk zijn van iets wat dichter bij de waarheid komt wanneer je soms even bij een hoofdzaak bepaald wordt.
Die eenvoud lijkt bij Advaita wel heel letterlijk het geval. Bijvoorbeeld in de ruim 600 bladzijden van de Talks with Ramana Maharshi (verslagen van gesprekken met bezoekers aan deze alom gerespecteerde leraar). Wat de verbale boodschap daarvan betreft, voor een samenvatting heb je niet eens een A4-tje nodig, dat kan bijna in één alinea. Het komt telkens neer op hetzelfde advies: onderzoek jezelf en ga aan het werk met de vraag 'wie ben ik?'. Dan passeer je stations als: niet het lichaam, niet de 'mind' (gedachten en emoties ), ook niet de persoonlijkheid die daar omheen is opgebouwd. Je bent 'âtman'. Met telkens andere accenten en andere aanleidingen komt het daar toch steeds weer op neer. Wonderlijk genoeg zit er toch iets in dat, als je je er voor openstelt, om de zoveel jaar als nieuw kan klinken, zelfs in boekvorm.
Niet slechts om zijn eenvoud, maar ook naar zijn inhoud heeft die ene focus iets intrigerends. Niet altijd en niet in elke uitleg (daar kom ik straks op), maar op een bepaalde manier gehoord kan die inhoud in verband gebracht worden met de 'kern van de zaak', een kern die in deze traditie aangeduid wordt met dat ene woord Brahman. Dat staat blijkbaar voor de werkelijkheid, voor elke werkelijkheid, in die zin dat wat je ook ooit als werkelijkheid zou kunnen tegenkomen daar altijd toebehoort, daardoor omvat wordt, daarvan doordrongen is, van dat wat Brahman genoemd wordt. Eigenlijk is er niets anders dan dat.
Dit is op zich zelf al iets om goed nota van te nemen. Vooral wij die vanuit een westerse achtergrond geneigd zijn uit te gaan van een (theïstische) tweedeling: God als een apart wezen en daarnaast is er dan een niet-goddelijke werkelijkheid. Of, meer seculier: het Hogere in tegenstelling tot het Lagere. Dan kun je van die dualistische probleemstellingen krijgen, zoals: waar blijft je spiritualiteit als je, in plaats van bezig te zijn met 'God' of het 'Hogere', gewoon moet eten koken, relaties aangaat, je beroep uitoefent, of naar het toilet gaat? Terwijl je altijd te maken hebt met de omvattende werkelijkheid die Brahman heet, dat je daar altijd in zit, bij wat je ook doet en waar je ook mee bezig bent. De Werkelijkheid die, van binnen uit gezien, dan ook âtman (Zelf) genoemd kan worden, omdat iedereen, alleen al voor zover je er zelf bent, van binnen uit deel heeft aan het Brahman. Ongeacht wát je bent en wie je bent. Het betreft een ervaarbare verbinding. En dat zelf-zijn heeft minstens te maken met bewustzijn, met kennis kunnen nemen van wat er gebeurt. Niet alleen gaat alles zijn gang, maar er is iets in ons wat daar iets van merkt, er zelf besef van heeft, er getuige van is. Zelf-zijn, bewustzijn: dezelfde werkelijkheid als Brahman, zoals van binnen uit voltrokken.
Enige tijd voordat ik van Advaita hoorde, was ik zelf langs andere weg tot vermoedens en inzichten gekomen die in verwante richting lijken te wijzen. Onverwachte ervaringen en filosofische overwegingen hadden in mij een besef gewekt van een bovenpersoonlijke dimensie in ons aller bewustzijn. Of anders gezegd: van een prealabel bewustzijn dat aan elke bijzondere vorm van bewustzijn voorafgaat, dat ook meegaat in elke bijzondere vorm, maar zonder ermee samen te vallen; niet met groepsbewustzijn (taalbewustzijn, cultuurgebonden bewustzijn) en ook niet met ons persoonsgebonden bewustzijn. Een oneindig 'potentieel' aan bewustzijn, dat alle vormen van bewustzijn omvat, doordringt en zich daarin particulariseert, het bezielende in alles wat leeft. Van hieruit luisterde ik dan ook met herkenning naar wat ik aanvankelijk over Advaita te horen kreeg. Als je ongewone ervaringen zijn overkomen, ben je eerst een tijd in onwennigheid - dat zal menigeen bekend voorkomen. En wanneer je dan iets verwants aantreft of van iemand iets verwants hoort, dan kan dat bemoedigend zijn, iets als een druppel nectar.
Ik had mij voorgenomen mijn bedenkingen te laten merken. ...
[Pag. 65-67]
De actuele betekenis van de Advaita Vedânta
Douwe Tiemersma
...
Nu het vaste idee van de mens weg is, met alle zekerheden van verleden, heden en toekomst, is er bij velen de vraag hoe het dan met onszelf zit. Veel mensen hebben problemen met deze situatie zonder houvast. Ze hebben het gevoel dat ze geen duidelijke identiteit meer hebben. Nog niet zo lang geleden was de identiteit duidelijk: ik ben Christen, ik hoor bij die en die kerk, ik hoor bij die en die sociale groep, enzovoort. Nu dit alles is doorbroken wordt de dringende vraag gesteld 'Hoe zit het met onszelf? Hoe zit het nu eigenlijk met mijzelf?'
Wanneer deze vraag zich opdringt, ligt het voor de hand een nieuw onderzoek te beginnen naar het zelf-zijn. Dit onderzoek zal een open karakter moeten krijgen, want we kunnen niet meer terugvallen op dogma's. De absoluutheid van God en mens is verdwenen, ze zijn tijd- en cultuurafhankelijk gebleken. Het onderzoek zal zo ondogmatisch mogelijk moeten zijn.
Het is in dit verband dat de Advaita Vedânta relevant is, want hierin staat een ondogmatisch en kritisch onderzoek centraal naar de aard van wat we zelf zijn. Voor zover we nog vaststaande ideeën over onszelf en over de wereld hebben, worden deze in dit onderzoek bewust gemaakt en vervolgens gerelativeerd. Daarom volgt nu eerst iets over het pluralisme en de relativering van de Advaita Vedânta.
...
4. Het 'hoogste'
Bij alle relativering houdt de Advaita Vedânta lange tijd vast aan de relatief hogere werkelijkheid en hogere kennis ten opzichte van de lagere, die in hun betrekkelijkheid worden doorzien. De waardering dat de laatste betrekkelijk zijn, betekent dat er een besef is van een hogere eigen zijnsorde. Alleen vanuit een hoger standpunt kan iets anders worden gerelativeerd. In een terugtrekkende beweging kun je steeds hogere standpunten innemen. Uiteindelijk, wanneer al het geconditioneerde is weggevallen, dat wil zeggen je hele leven, is er de ongeconditioneerde 'staat', waarin de oude identiteiten helemaal geen rol meer spelen en van waaruit alles gerelativeerd wordt. Wat voor 'standpunt' is dat? Een volledige relativering betekent dat het laatste 'standpunt' totaal geen vorm en geen eigenschappen meer heeft. Anders zou er nog iets gerelativeerd kunnen worden. Er is niets meer dat overstegen kan worden en dat zo voor relativering vatbaar is. 'Dat' heeft geen vorm en is niet te grijpen. Het is niet te formuleren, want definiëren is omgrenzen en overstijgen. Dat 'standpunt' ben je zelf (Paramâtman). Steeds was je als standpunt aanwezig toen je de relativiteit van het andere besefte. Steeds ging het om je eigen identiteit. Je hoogste identiteit is zonder vormen en zonder grenzen en heeft het karakter van bewust-zijn en gelukzalig zijn.
Het hoogste, het Bewust-zijn zonder vormen, is geen ding, maar zonder Bewust-zijn kunnen dingen niet verschijnen. Het is, in een filosofische formulering, de voorwaarde voor het mogelijke verschijnen van dingen (de transcendentale voorwaarde). Het is de Openheid of het Licht, dat alle dingen nodig hebben om te verschijnen. Zelf heeft het echter geen ander licht nodig om te bestaan, want het is licht.
Dit is te vergelijken met de visie van westerse filosofen, bijvoorbeeld Descartes (eerste helft 17e eeuw). ...
[pag. 39-40, 43-44]
|
